Koje su prednosti i nedostatci malih i srednjih preduzeća?

Piše: Prof. dr. Sadik Bahtić

Prednosti, odnosno nedostaci malih i srednjih preduzeća najbolje se uočavaju ako ih poredimo s velikim preduzećima. Smatra se da su mala i srednja preduzeća atraktivnija, inovativnija, fleksibilnija i kreativnija od velikih preduzeća.

Primarne prednosti malih i srednjih preduzeća u odnosu na velike industrijske sisteme su sljedeće:

• mala i srednja preduzeća su dostupna svim potencijalnim biznismenima, zato što obezbjeđuju iste polazne mogućnosti svima koji se odluče za mali biznis i što su relativno dostupna svim slojevima društva i obrazovnim strukturama – bez obzira na pol, starosnu strukturu, imovinske razlike, stepen obrazovanja i sl.

• mala i srednja preduzeća imaju znatno veću prilagodljivost tržištu i određenim tržišnim kretanjima u odnosu na velika preduzeća. Ona često diktiraju promjene na tržištu, što podstiče i velike korporacije na transformaciju i ulaganje u razvoj.

• mala i srednja preduzeća stvaraju i najveći broj novih radnih mjesta, pošto velike firme svoju konkurentsku prednost grade na povećanoj automatizaciji i robotizaciji proizvodnih i drugih pogona, što umanjuje učešće radnika u proizvodnim procesima.
Povećana automatizacija i robotizacija ne zahtjeva visokokvalifikovanu radnu snagu, pa je prisutan trend premještanja ovih proizvodnih pogona u zemlje Dalekog Istoka, gde je nekvalifikovana radna snaga znatno jeftinija.

• motivacija – poznato je da mali biznis započinju ljudi koji imaju veliki entuzijazam, koji se odlikuje velikom motivacijom, a koja se izražava u činjenici da rade dugo naporno, kreativno, a to prenosi na bližnje i sve zaposlene.

• put od ideje do realizacije novih proizvoda je znatno kraći kod malih preduzeća, što utiče na nastanak novih i kvalitetnijih proizvoda.

• pošto zapošljavaju relativno mali broj ljudi (prosjek u Evropskoj Uniji je 19), MSP ne mogu izazvati velike društvene poremećaje u slučaju propadanja, a veoma često su to porodične firme, koje su najstabilniji dio svake privrede. Nasuprot tome, propadanje velikih industrijskih sistema, što je naročito izraženo u postsocijalističkim zemljama, za posljedicu je imalo otpuštanje radnika, uz velike društvene, političke i socijalne poremećaje.

• u malim i srednjim preduzećima najčešće je vlasnik ujedno i direktor firme, što predstavlja objedinjenost vlasništva i upravljačke funkcije, podstiče racionalno i savjesno korištenje kapitala, te predstavlja dodatnu motivaciju za uspjeh.

• mogućnost samozapošljavanja i zapošljavanja podrazumijeva kako vlastito zapošljavanje (bilo kao posljedicu ostanka bez posla ili nezadovoljstvo svojim statusom), tako i zapošljavanje članova uže porodice.

• neposrednost kontakta je velika snaga MSP-a, zato što vlasnik preduzeća sve drži pod kontrolom i može brzo stupiti u kontakt s drugim preduzetnikom.

• birokratizacija u malim i srednjim preduzećima je znatno niža, zbog spoja upravljačke i vlasničke funkcije, tako da vlasnik – menadžer istovremeno obavlja više funkcija.

• mali sistemi su, zbog jednostavnijih tehnoloških procesa, koji se u njima obavljaju, ekološki prihvatljiviji od velikih sistema, koji su, najčešće, glavni zagađivači okoline.

• međuljudski odnosi u malim sistemima su zdraviji, zbog svakodnevnog zajedničkog suočavanja sa istim problemima i, najčešće, zajedničkog rešavanja istih.
Možemo reći da su mala i srednja preduzeća humaniji vid organizovanja u odnosu na velike sisteme, u kojima se ta individualnost gubi.

• psihološka prednost podrazumijeva da biti preduzetnik znači imati izvjesnu nadmoć i sigurnost, pogotovo tamo gde preduzetnici raspolažu specifičnim tržišnim umjećem, znanjima i sposobnostima.

• mala preduzeća, svojim učešćem u ukupnom broju preduzeća, značajno utiču na elastičnost privrednog sistema jedne društvene zajednice, pošto svojom prilagodljivošću lakše napuštaju svoj dotadašnji domen i započinju proizvodnju novih proizvoda. Pored nespornih navedenih prednosti, mala i srednja preduzeća imaju i određene nedostatke, kao posljedicu ograničenosti i specifičnosti, koje proizlazeupravo iz veličine preduzeća.

Međutim, mala i srednja preduzeća imaju i svoje nedostatke, među kojima ubrajamo:

1. Mogućnost bržeg propadanja u odnosu na velika preduzeća. Statistički je dokazano da 30-40% malih firmi prestaje s radom u razdoblju od tri godine nakon osnivanja, a čak 60% u razdoblju od osam do deset godina.

2. Mali preduzetnici imaju loš novčani tok, pa zbog preuzetih obaveza prema dobavljačima i nenaplaćenih potraživanja, često dolaze u poziciju nelikvidnosti, odnosno nemogućnost izvršavanja preuzetih obaveza u ugovorenim i zakonskim rokovima. Plaćanje izvan rokova generator je propadanja upravo malih firmi, koje namaju dovoljnu moć da „finansiraju“ i „kreditiraju“ nedisciplinu tržišta i velike sisteme, koji mogu, zbog svoje superiornosti nad malim kooperantskim firmama, sami određivati dospjelost obaveza.

3. Zbog niskog stepena podjele rada, produktivnost u malim firmama je relativno niska, pošto jedna osoba obavlja više različitih operacija i poslova, čime se smanjuje mogućnost usavršavanja i uže specijalizacije.

4. Nedovoljna informiranost je veoma izražena slabost malih i srednjih preduzeća.

5. Plate u malim preduzećima su, uglavnom, manje, posebno ako se uzmu u obzir i svi dodaci koje radnici dobijaju u velikim sistemima, gdje su im prava zaštićena kolektivnim ugovorima i gde ih štiti sindikat. Kako bi se izbjegle poreske obaveze prema državi, često se dio plate isplaćuje „na ruke“, što je štetno kako za državu, tako i za same radnike.

6. Rizik od propadanja preduzeća i gubitka radnog mjesta značajno je veći u malim i srednjim preduzećima, u odnosu na velika preduzeća.

7. Mala preduzeća nisu konkurentna na međunarodnom tržištu, ukoliko ne nastupaju udruženo ili pod plaštom velikih preduzeća (tzv. „ekonomija obima“).

Dakle, mala i srednja preduzeća predstavljaju vrlo osjetljiv segment privrednog poslovanja, kojem je, zbog svega što se pred njih stavlja, potrebna intenzivna i neprekinuta institucionalna pomoć i podrška.

(Autor je univerzitetski profesor i bivši poslanik Parlamentarne skupštine BiH)